Kurgu Dışı Eserlerde Etkili Not Alma ve Hafızada Tutma Yöntemleri
Geleneksel Altını Çizme Pratiğinin Bilişsel Yetersizliği
Kitap okurken satırların altını çizmek veya fosforlu kalemle işaretlemek, en yaygın fakat bilişsel açıdan en verimsiz öğrenme metodudur. Eğitim psikolojisi araştırmaları, bu eylemin beyinde bir 'aşinalık yanılsaması' (familiarity bias) yarattığını göstermektedir. Okur, işaretlediği bilgiyi zihinsel olarak işlediğini varsayar; oysa yapılan işlem yalnızca görsel bir seçicilikten ibarettir.
Nörobilimsel açıdan, bilginin kısa süreli çalışma belleğinden (working memory) uzun süreli belleğe (long-term memory) aktarılması için pasif tanıma değil, aktif geri çağırma (active recall) ve derin işleme (deep processing) süreçleri gereklidir. İşaretlenen sayfalar kapatıldığında, zihinde kalıcı nöral bağlantılar (sinapslar) kurulmamış olur.
Kişisel Bilgi Yönetimi (PKM) ile Veri Düğümleri İnşa Etmek
Okunan metinleri dağınık fikir kırıntıları yerine birbirine bağlı kalıcı veri düğümlerine dönüştürmek, Kişisel Bilgi Yönetimi (Personal Knowledge Management - PKM) sistemlerinin temel amacıdır. Bu yaklaşımda her bir kitap, izole bir okuma deneyimi değil, zihinsel bilgi ağınıza eklenen yeni bir düğümdür.
Niklas Luhmann'ın geliştirdiği Zettelkasten (Bilgi Kutusu) yöntemi, bilginin atomize edilerek birbirine çift yönlü bağlarla (bi-directional linking) bağlanmasını öngörür. Kitaptan aldığınız bir not, kütüphanenizdeki başka bir konseptle veya daha önce okuduğunuz bir kitapla ilişkilendirilmelidir. Bu sayede, bilginin sadece tüketilmesi engellenir, yeniden kullanılabilir ve üretken bir sisteme oturtulması sağlanır.
3 Aşamalı Yapısal Not Alma Protokolü
Bilginin işlenerek kalıcı hale getirilmesi için şu üç aşamalı protokolün uygulanması bilimsel olarak önerilmektedir:
- Geçici Notlar (Fleeting Notes): Okuma esnasında sayfa kenarlarına, küçük kağıtlara veya hızlıca dijital bir alana alınan anlık fikirler ve işaretlemelerdir. Okuma akışını bozmamak için ham formatta tutulur.
- Literatür Notları (Literature Notes): Okuma seansı bittikten sonra, geçici notların üzerinden geçilerek yazarın argümanlarının tamamen kendi kelimelerinizle yeniden yazılmasıdır. Bu aşamada kopyala-yapıştır kesinlikle yapılmamalıdır; kendi cümlelerinizle formüle etmek sinaptik bağlantıları güçlendirir.
- Kalıcı Notlar (Permanent Notes): Literatür notlarından süzülen, tek bir ana fikre odaklanmış atomik notlardır. Bu notlar kişisel bilgi sisteminize eklenir ve mutlaka mevcut diğer kalıcı notlarla köprülenir (örneğin: 'Bu fikir, X kitabındaki Y argümanıyla çelişiyor').
Bilginin Pratik Geri Çağırma Mekanizması
Oluşturulan notların zamanla unutulmasını önlemek için aralıklı tekrar (spaced repetition) ve bağlamsal arama mekanizmaları kurulmalıdır. Notlarınızı kategorik klasörler yerine kavramsal etiketlerle ilişkilendirmek, zihnin çağrışımsal çalışma biçimine daha uygundur.
Sistem kurmanın temel amacı, beyni bilgi depolama yükünden kurtarıp bilgi işleme ve sentezleme kapasitesini artırmaktır. Depolanan bilgi arandığında bulunabiliyor ve yeni fikirler üretmek için diğer bilgilerle çarpıştırılabiliyorsa, sistem başarıyla çalışıyor demektir.
Genel Kaynaklar
- Dunlosky, J. et al. (2013). Improving Students' Learning With Effective Learning Techniques: Promising Directions From Cognitive and Educational Psychology — Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4-58.
- Karpicke, J. D., & Blunt, J. R. (2011). Retrieval Practice Produces More Learning than Elaborative Studying with Concept Mapping — Science, 331(6018), 772-775.